"अजिबात नाही, मला इंग्रजी शिकायचे नाही!" वर्गात इंग्रजीचे चित्रमय पुस्तक पाहताच ५ वी मधील सनीने आपला स्पष्ट विरोध दर्शवला. त्याच्यासाठी इंग्रजी म्हणजे केवळ अडचण आणि अपयश होते; ती भाषा वर्गात केवळ चुका काढण्याशी आणि शरम वाटण्याशी जोडलेली होती.

अनेकदा अशा परिस्थितीत आपण मुलांवर सक्ती करतो किंवा त्यांना शिक्षा करतो. पण एका वर्गातील शिक्षिकेने वेगळा मार्ग निवडला. तिने सनीवर कोणतीही सक्ती न करता, चुका करणे हा शिकण्याचाच एक भाग कसा आहे यावर वर्गात मोकळी चर्चा केली. त्यानंतर तिने इंग्रजी चित्रमय पुस्तकांचे 'प्रकट वाचन' (मोठ्याने वाचून दाखवणे) सुरूच ठेवले. आणि मग वर्गात एक सूक्ष्म बदल घडू लागला. सनी आणि इतर मुले भाषेतील ध्वनी आणि रचना (patterns) यांच्याकडे लक्ष देऊ लागली. कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय, केवळ ऐकण्याने त्यांना शब्दांची लय समजू लागली आणि हळूहळू इंग्रजीची भिती नाहीशी झाली. याचा विलक्षण परिणाम असा झाला की, काही काळाने सनीने स्वतःहून ग्रंथालयाच्या तासाला इंग्रजी चित्रमय पुस्तके घेणे आणि ती वाचणे सुरू केले.

वाचन 'कसे' करायचे आणि 'का' करायचे?

सनीची ही गोष्ट केवळ एका विद्यार्थ्याची नाही, तर ती एका महत्वाच्या सिद्धांताची प्रचिती आहे. अभ्यासक  जिम ट्रीलीज यांनी त्यांच्या 'रीड अलाउड हँडबुक' (Read Aloud Handbook) मध्ये नेमका हाच प्रभावी मुद्दा मांडला आहे. ट्रीलीज यांच्या मते, मुले केवळ औपचारिक शिक्षणातूनच वाचायला शिकत नाहीत, तर ती भाषेच्या संपर्कातूनही शिकतात.

आपण अनेकदा मुलांकडून 'डिकोडिंग'चा (विसांकेतिकरण किंवा अक्षरओळख) सराव करून घेतो, जो मुलांना  फक्त 'कसे' वाचायचे हे शिकवतो. पण ट्रीलीज यांच्या विचारानुसार, कथेमध्ये रमून जाणे आणि शब्दांचा अर्थ कसा उलगडतो हे ऐकणे यातून मुले वाचन 'का' महत्त्वाचे आहे, हे समजून घेतात. जे मूल फक्त साधे शब्दच वाचू शकते, ते प्रकट वाचनाने गुंतागुंतीच्या कथा, विनोद आणि भावना समजून घेण्यास आधीच सक्षम बनू शकते. भाषेची भिती कमी करून शिकण्याचे दरवाजे उघडण्यासाठी प्रकट वाचन एका पुलासारखे काम करते.

जेव्हा कथेमध्ये स्वतःची झलक दिसते...

प्रकट वाचनाची जादू केवळ वाचण्यात नाही, तर मुलांच्या विश्वाशी जोडल्या जाणाऱ्या योग्य कथेच्या निवडीतही आहे. एका वर्गात शिक्षिकेने सुरुवातीला 'काळा चित्ता =' आणि 'आमचा बाप आणि आम्ही' ही पुस्तके वाचून दाखवली, पण ती मुलांच्या वास्तवापासून दूरची वाटल्याने मुले त्यात गुंतली नाहीत. मात्र, जेव्हा शिक्षिकेने 'कल्लुचे किस्से' या एका खोडकर मुलाची हलकीफुलकी कथा निवडली, तेव्हा वर्गातील वातावरणच बदलले. मुले हसली, कुतूहलाने पुढे काय घडेल याचे अंदाज बांधू लागली. कारण, या कथेत त्यांना त्यांच्या अनुभवांची आणि सामाजिक वास्तवाची झलक दिसत होती.

असाच एक अनुभव एका आदिवासी भागातही आला. तिथे अक्षरओळखीच्या पद्धती वापरूनही मुलांना साधे उतारे अस्खलितपणे वाचायला जवळपास दोन वर्षे लागत होती. पण जेव्हा शिक्षकांनी नियमितपणे प्रकट वाचनाची सत्रे सुरू केली, तेव्हा इयत्ता पहिलीच्या अखेरीस जवळपास तीस टक्के मुले साधे उतारे वाचू लागली होती.

'सजग'चा वाचन समृद्धी आणि प्रकट वाचनाचा प्रवास

वर्गातील याच जिवंत अनुभवांतून आणि संशोधनातून प्रेरणा घेत, 'सजग'ने कल्याण-डोंबिवली परिसरातील शाळांमध्ये दोन अत्यंत महत्त्वाचे उपक्रम हाती घेतले आहेत:

• वाचन समृद्धी उपक्रम (२०२३): कल्याण परिसरातील खाजगी शाळा आणि अल्पगटातील मुलांमध्ये वाचनाची गोडी निर्माण करण्यासाठी हा उपक्रम सुरू झाला. आजवर सुमारे १,२०० विद्यार्थ्यांपर्यंत सजग  पोहोचले आहे. यातून मुलांचे आकलन वाढते, कथेचा क्रम समजतो आणि ते अचूक अंदाज बांधायला शिकतात. तुलना करणे, वर्गीकरण करणे आणि संवेदनशील विषयांवर विचार करण्याची क्षमता यातून विकसित होत आहे. पुस्तकांशी मैत्री करून मुलांना ग्रंथालयापर्यंत घेऊन जाणारी ही एक आश्वासक वाट आहे.
• प्रकट वाचन उपक्रम (२०२५): 'अध्ययन' आणि 'सजग' यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून हा उपक्रम कल्याण-डोंबिवली महानगरपालिकेच्या ५० शाळांमध्ये राबवला जात आहे. यामध्ये 'शिक्षक' हा केंद्रबिंदू आहे. शिक्षकांनीच स्वतः प्रकट वाचन घेऊन विद्यार्थ्यांसमोर एक आदर्श निर्माण करावा, यासाठी त्यांना कार्यशाळांमधून मार्गदर्शन दिले जात आहे. आजवर ७२ शिक्षकांच्या साथीने १,८८८ विद्यार्थ्यांपर्यंत हा उपक्रम पोहोचला आहे. शाळांना पुस्तके, पुस्तकांसाठी रॅक आणि आवश्यक स्टेशनरी देण्यात आली आहे. शिवाय, मुलांनी स्वतः ग्रंथालयातून पुस्तके देव-घेव करावीत यासाठी "रीडिंग पासपोर्ट" सारखे कल्पक उपक्रम राबवले जात आहेत, जेणेकरून शाळांमध्ये एक समृद्ध आणि दीर्घकाळ टिकणारी वाचन संस्कृती निर्माण होईल.

पुढील दिशा: एक सामायिक जबाबदारी

या उपक्रमात सहभागी अशा सर्वांचे ध्येय केवळ साक्षरता वाढवणे हे नसून, एक सकारात्मक आणि वाचनासाठी अनुकूल असे वातावरण निर्माण करणे हे आहे. असे वातावरण, जिथे पुस्तकांना खऱ्या अर्थाने महत्त्व दिले जाते, गोष्टी रंगवून सांगितल्या जातात. यानेच  वाचन हा मुलांच्या जीवनाचा एक नैसर्गिक, अविभाज्य भाग बनतो. या सुंदर प्रवासाची सुरुवात अगदी साधी असते—एका व्यक्तीने हातात घेतलेले पुस्तक, त्यातील एक रंजक गोष्ट आणि 'पुढे काय घडेल?' हे ऐकण्यासाठी डोळ्यांत उत्सुकता घेऊन बसलेला मुलांचा एक गट! हा जादुई क्षण निर्माण करण्याची ताकद आणि संधी प्रत्येक शिक्षकाकडे उपलब्ध आहे; त्यासाठी आवश्यकता आहे ती केवळ थोडासा वेळ आणि प्रामाणिक हेतूची. अनेक मुलांसाठी, एका समृद्ध वाचन प्रवासाची खऱ्या अर्थाने सुरुवात ही अशीच तर होते!त्यासाठीच सजगच्या वाचन समृद्धी आणि प्रकट वाचन उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हा किंवा आपल्या ओळखीतल्या शिक्षकांना याबद्दलची माहिती जरूर पाठवा. 

प्रकट वाचनाविषयी प्रकाशित केलेल्या मदत पुस्तिकेची लिंक पुढे देत आहोत: Click here